TOS Uitgelicht: Sander ter Harmsel van Architecten VOORMORGEN
TOS Businessclub zet elke twee weken de spotlight op een van haar leden. Wat drijft ze, wat maken ze zoal mee en wat doen ze eigenlijk precies? Deze week spreken we Sander ter Harmsel, architect en partner bij Architecten VOORMORGEN.
Sander (Architecten VOORMORGEN): ‘Het gaat nooit om het gebouw, maar om wat het mogelijk maakt.’
Ruw gestukte muren, grote groene planten en een tjokvolle boekenkast vormen het decor van het kantoor van Architecten VOORMORGEN. In de ene hoek staat een tekentafel, aan de andere kant buigen verschillende architecten zich over een ontwerp. Opvallend: de grootste foto’s op hun homepage tonen niet ‘hun’ gebouwen, maar de gebruikers ervan die pontificaal op de voorgrond staan. Het past bij de visie die het bureau nog nadrukkelijker uitdraagt sinds de naamsverandering van LKSVDD naar VOORMORGEN. Met hun belofte ‘Designing Today, Considering Tomorrow’ ontwerpen ze voor iedereen die nu leeft, werkt en samenkomt, met oog voor de uitdagingen van morgen. Een van de partners én architect is Sander ter Harmsel, Enschedeër en sinds 2024 lid van de TOS.
Sander, jullie werken aan behoorlijk complexe opgaven. Wat trekt jullie daarin aan?
‘Juist de complexiteit maakt het interessant. We werken bijvoorbeeld veel voor AFAS en voor hightechbedrijven met strenge beveiligingseisen, maar ook aan onderwijsgebouwen waar daglicht, gezondheid en klimaat een grote rol spelen. Dat vraagt om veel kennis en afstemming. We hebben er plezier in om al die disciplines samen te brengen.
We ontwerpen onze gebouwen altijd in een virtuele omgeving. Daarna ‘engineeren’ we deze ontwerpen verder uit in BIM, zodat we zien hoe alles samenkomt voordat er buiten op de bouwplaats ook maar iets gebeurt. Dat maakt dat onze ontwerpen niet alleen mooi zijn op papier maar ook technisch kloppen en uitvoerbaar zijn.’
Jullie ontwerpen voor morgen. Botst dat weleens met de wensen van vandaag?
‘Ja, voortdurend’, lacht Sander. ‘Onze eerste vraag is altijd: is het wel nodig om te bouwen? Dat zet mensen aan het denken. De meest duurzame oplossing is niet-bouwen, of minder bouwen. Als je wél bouwt, kun je slimme keuzes maken. Door functies te combineren bijvoorbeeld, of door het ontwerp zo te maken dat je minder installaties nodig hebt. We proberen dat inzichtelijk te maken met simulaties en berekeningen. Dan zie je dat duurzame keuzes niet alleen beter zijn voor later, maar vaak nú al voordelen opleveren. Regelmatig stellen opdrachtgevers dan hun mening bij, zoals bij de brede school in Losser. Daar waren de duurzame ambities enigszins bijzaak. Maar gaandeweg raakten alle betrokken partijen steeds meer overtuigd. Met name de directeur van de school zelf. Hij werd echt ambassadeur van het project. Dat heeft ertoe geleid dat we uiteindelijk een van de meest duurzame scholen van dat moment mochten creëren en de Twentse Duurzaamheidsprijs wonnen.’
Kun je aan de hand van een project uitleggen hoe dat er praktisch uitziet?
‘In Kampen werden we geselecteerd om een appartementencomplex met sociale huurwoningen te ontwerpen. Het beeldkwaliteitsplan eiste een jaren ’50-architectuur met gemetselde gevels. Ondertussen zagen wij dat we met houtskeletbouw het gebouw veel beter konden isoleren en luchtdicht maken, waardoor het installatiedeel aanzienlijk kleiner kon worden.
We kozen daarom voor houtskeletbouw voor- en achtergevels die we bekleedden met minerale strips om toch de gewenste uitstraling te realiseren. Zo combineerden we beeldkwaliteit met betere prestaties.
Dat principe hebben we verder doorgevoerd in het ontwerp. De lamellen langs de balkons weren bijvoorbeeld de zon voordat die naar binnen komt. Daarmee voorkom je opwarming en verlaag je de energievraag, zonder extra techniek toe te voegen.
Het resultaat is een gebouw met een rijke uitstraling en minimale installaties, dat bovendien binnen het budget is gerealiseerd. Dat is voor ons waar het om draait: we laten het ontwerp het werk doen.’
Jullie lijken vooral te focussen op ‘alle neuzen dezelfde kant op krijgen’. Waar komt die behoefte vandaan?
‘Wij zijn niet van het dicteren. Liever betrekken we vroegtijdig alle disciplines: constructeur, installateur, aannemer. Dan voorkom je dat er later iemand zegt: dit kan niet. Het betekent dat je onderweg concessies moet doen. Maar wanneer iedereen er zijn ziel en zaligheid in heeft gestopt en er trots op is, is het niet meer belangrijk of al mijn ideeën de eindstreep hebben gehaald. Het gaat nooit om het gebouw zelf, maar om wat het mogelijk maakt. Daarin zit voor mij het plezier van het maken. Wel vinden we het belangrijk dat de plek beter wordt dan-ie was. Vaak bouw je op een locatie waar al iets is: natuur, een bestaande structuur, een omgeving met bewoners. Dan is de vraag: hoe voeg je iets toe zonder de plek geweld aan te doen? Dat spanningsveld maakt mijn werk interessant.’
Waar zie je je eigen visie het meest concreet terug?
‘In de bouw van mijn eigen huis, kleinschalig weliswaar, maar dat was echt een experiment. Ik wilde onderzoeken hoe ver je kunt gaan als je echt kiest voor de juiste uitgangspunten. “Practice what you preach!” Mijn woonhuis staat in het bos, op palen, om de plek zo min mogelijk te verstoren. Het huis is te gast op die plek. We kozen voor biobased materialen en een lowtech benadering. Er is niets gestort of gelijmd, alles is losmaakbaar en circulair. Dat gedachtegoed nemen we ook mee in grotere projecten. Het is een mantra geworden: hoe kunnen we een gebouw zo energiezuinig mogelijk maken, met zo min mogelijk techniek?’
Jullie zoeken steeds meer de zichtbaarheid op, onder meer door lid te worden van de TOS. Waarom is dat belangrijk voor jullie?
‘We waren als bureau lange tijd minder zichtbaar, terwijl we weten dat onze manier van werken goed aansluit bij ondernemers. Energiezuinig en duurzaam zijn levert immers op de langere termijn geld op. In Twente zit veel ondernemerschap en in de TOS komt de hele bouwketen samen. Voor ons is dat waardevol, omdat je daar het gesprek voert; niet alleen over projecten, maar ook over ideeën en ontwikkelingen. Het helpt ons om zichtbaar te maken waar we voor staan en om in contact te komen met partijen die daar ook in geloven. Zo ontstaat er vanzelf werk dat bij ons past.’
